است ، خداوند مىداند او كردار سعادتمندان و نيك بختان را دارد . » در ادامه همين روايت ، سؤال ديگرى دربارهء حديثى ديگر شده است كه از آن نيز جبر فهميده مىشود و امام پاسخ زيبايى مىدهد : قلت له : فما معنى قوله صلّى اللّه عليه و آله : « اعملوا فكل ميسّر لما خلق له . فقال : انّ الله عزّ و جلّ خلق الجنّ و الانس ليعبدوه « 1 » و لم يخلقهم ليعصوه ، و ذلك قوله عزّ و جلّ : « و ما خلقت الجنّ و الانس الّا ليعبدوه فيسّر كلّا لما خلق له ، فالويل لمن استحبّ العمى على الهدى . » « 2 » پرسيدم ، معناى سخن رسول الله كه فرمود : هر چيزى به همان راهى كه براى آن خلق شده برده خواهد شد چيست ؟ حضرت فرمود : خداوند جن و انسان را خلق كرده تا او را عبادت كنند ، خلق نكرده تا او را عصيان كنند . پس براى همه ، امكان اين كه در مسيرى كه براى آن خلق شده‌اند حركت كنند را فراهم كرده است . واى بر كسى كه كورى را بر هدايت ترجيح دهد . در سؤالى كه از امام دربارهء « عامل معصيت » شده ، آن حضرت پاسخ روشنى ارائه داده ، فرمودند : لا تخلوا من ثلاث : امّا ان تكون من الله عزّ و جلّ ، و ليست منه ، فلا ينبغى للكريم ان يعذّب عبده بما لا يكتسبه ، و امّا أن تكون من الله عزّ و جلّ و من العبد و ليس كذلك ، فلا ينبغى للشّريك ان يظلم الشّريك الضّعيف ، و إمّا ان تكون من العبد و هى منه ، فإن عاقبه اللّه فبذنبه و إن عفا عنه فبكرمه و جوده . « 3 » [ عمل بنده ] از سه حالت خارج نيست : يا آن كه از خداى عزّ و جلّ صادر شده و ربطى به بنده ندارد ، [ در اين صورت ] سزاوار نيست كه خداوند كريم ، بنده‌اش را به آنچه انجام نداده ، عذاب دهد . و يا آن كه [ عمل بنده ] مشتركا از خداوند و بنده صادر گشته ، در اين صورت سزاوار نيست كه شريك قوى [ خدا ] به شريك ضعيف ظلم كند ، و يا آن كه عمل بنده از خود بنده صادر شده و از اوست ، در اين صورت اگر خداوند او را عذاب دهد ، به دليل گناهى است كه از وى سر زده است ، و اگر خداوند از

--> ( 1 ) . در متن آيه : ليعبدون . ( 2 ) . همان ( 3 ) . التوحيد ، ص 96 ؛ مسند الامام الكاظم ، ج 1 ، ص 273